Homeros’ un mitolojik destanı
İlyada, kralların savaşı olduğu kadar tanrıların savaşı olarak da bilinen bir
destandır. Konusu Troya(Truva) savaşıdır fakat bu savaşın kısa bir bölümünü
kapsar. Akhilleus’ un Akha ordularının komutanı Agamemnon’ a öfkesi ve bu
nedenle savaşı bırakmasıyla başlayan destan, Hektor’ un Akhilleus’un arkadaşı
Patroklos’ u öldürmesi yüzünden savaşa geri dönmesi ve Hektor’u öldürüp
cesedini babası Kral Priamos’a geri vermesi ile sona erer. 24 bölümlü ve
16.000’i aşkın dizeli destan, Troya savaşının 51 günlük kısmını kapsar ( İl,
sf. 29).
İlyada Destanı’nın başlangıcı
olan Akhilleus’un Agamemnon’ a öfkesi, bir rehine krizine dayanır. Troya’ya
savaşa giden Akhilleus ve Agamemnon, bir kasabaya saldırı sırasında çok güzel
iki kızı (Briseis ve Chryseis) rehin olarak alırlar. Fakat Agamemnon’un
rehinesi Chryseis, tanrı Apollon’un rahipliğini yapan Crhyses’in kızıdır.
Chryses, Apollon’dan kızını geri almak için yardım dilenir. Apollon,
Agamemnon’u salgın hastalıkla tehdit eder ve Chryseis’i alır (İl. I, sf. 75):
Vermezse kurtulmalık almadan,
pazarlıksız,
Oynak gözlü kızını sevgili babasına
Agamemnon,
Kurban etmezse bir de yüz kutsal sığır
Khryse’ye,
Bu kötü salgından Danaoları kurtaramaz
o,
Bunlar olursa tanrı yola gelir, yatışır.
Bunun üzerine öfkelenen
Agamemnon, Akhilleus’un rehinesini alır ve ona sahip olur (İl. I, sf. 76):
Phoibos Apollon istiyorsa Khryseis’i
ille de,
Şu gemimle yoldaşlarıma göndereceğim
onu.
Ama barakandan alacağım kendime gelip
Senin onur payını, güzel yanaklı
Briseis’i.
İlyada destanını başlatan
Akhilleus’un öfkesi işte bu rehine krizine dayanır. Fakat destanda “kadın
figürü”nün etkisi bununla kalmayacak, hatta bu yazıda savaşın gizli gücünün
kadınlar olduğu anlaşılacaktır.
TRUVA SAVAŞINDAKİ TANRIÇALAR
İlyada destanına konusunu veren
Truva Savaşı’nın asıl başlangıç nedeninin bir güzellik yarışması olduğuna dair
bir rivayet vardır. Bu rivayete göre, Üç tanrıça Hera, Aphrodite ve Athena, Akhilleus’
un annesi Thetis’in düğününde, Kavga tanrısı Eris’in, üzerinde “en güzel
tanrıçaya” yazan altın bir elmayı masaya bırakmasıyla en güzel tanrıçanın kim
olduğu konusunda bir tartışmaya tutuşurlar ve Truva kralı Priamos’un oğlu
Paris’e sorarlar.
Paris Aphrodite’ yi seçer, bunun
karşılığında Aphrodite Paris’i dünyanın en güzel kadını Helene ile
ödüllendirir.[1] Fakat Helene Akha kralı Menelaus’un
karısıdır. Aphrodite Paris’e Helene’nin kaçırılmasında yardım eder ve İlyada
destanına konu olan savaş böyle başlar. Menelaus büyük bir ordu kurar, bu
orduda Agamemnon ve Akhilleus de vardır. Fakat bu ikisi arasında geçen rehine
krizi nedeniyle Akhilleus savaştan çekilir ve annesi Thetis’ten Zeus’a
yalvarması için yardım ister. Thetis Zeus’a yaptığı iyilikleri hatırlatacak,
karşılığında oğlu savaşa katılmadıkça Yunanlıların kazanmasını engelleyecektir.[2]
Zeus
baba! Bir gün ya sözümle yada işimle
Ölümsüzler arasında yararlı olduysam
sana
Şimdi yerine getir şu dileğimi.
Kısa ömürlü oğluma değer ver:
Saygısızlık etti Agamemnon, erlerin
başbuğu
Aldı onur payını, yoksun bıraktı onu.
Olymposlu yüce Zeus, bari onu sen say,
Gücü Troyalılar tarafına koy ne olur,
Akhalar saysınlar oğlumu, ününü yüce
kılsınlar. (İl. I, sf. 87)
Hera bu durumdan hiç hoşnut
olmaz, çünkü hem Thetis’i Zeus’tan kıskanmakta, hem de Yunanlılar’ın tarafını
tutmaktadır. Fakat başarılı olamaz, Zeus, Thetis’in isteğini yerine getirir ve
Agamemnon’ yalancı bir düş gönderir: Agamemnon Troya’yı alabilecektir. Bunun
üzerine savaş durur ve Paris ile Menelaus teke tek dövüşmeye karar verir.
Kazanan Heleneyi alacaktır. Tam Menelaus Paris’i öldürmek üzereyken tanrıça
Aphrodite, Paris’i kaçırıp yatak odasına götürür. Ardından Helene’yi ikna
etmeye gider. Helene önce kızsa da Tanrıçanın azabından korkar ve Paris’in
yanına gitmeyi kabul eder. Savaş durmuş gibi görünse de, Athena babası Zeus’un
buyruğuyla Troyalıların arasına iner ve okçu Pandaros’u Menelaus’a ok atması
için kışkırtır (İl. IV, sf. 131):
Lykaon’un yiğit oğlu, dinler misin beni,
Tezgiden bir ok atar mısın Menelaus’ a
nasıl,
Troyalıların gönlünü, ününü kazanmak var
işin ucunda,
Hoşnut etmek var en başta Kral
Aleksandros’u.
Atreusoğlu yiğit Menelaus boyun eğince
senin okunla,
Sen önce ondan alırsın değerli
armağanları.
Fakat sonra okun önüne geçer ve
Menelaus’u kurtarır. Fakat Menelaus’un bir Troya yiğidi tarafından vurulması,
savaşın yeniden başlamasına neden olur. Tanrı Zeus için adak adamayan Akhalar,
Zeus’un tepkisini çeker ve Zeus savaşı yönetmek için İda dağına yerleşir. Artık
Truvalıların tarafındadır ve savaş Truvalıların lehine ilerlemektedir.
Akhalardan yana olan Hera ise bu durumdan çok rahatsızdır, Akhalar için bir
şeyler yapmak ister; sonunda da bulur. Süslenip püslenecek ve Aphrodite’den
güzel memeliğini alıp –ki arzu, şehvet, aşk her şey bu memelikte gizlidir-
Zeus’u baştan çıkaracaktır.
Önce gidip Tatlı Uykudan yardım
ister, Zeus’u uyutmasının karşılığında ona güzel bir tanrıça verecektir. Tatlı
Uyku kabul eder, Hera da İda Dağına, tanrılar tanrısı Zeus’u baştan çıkarmaya
gider (İl, XIV, sf. 331):
Bulutları devşiren Zeus onu gördü,
Görür görmez aşk sardı düşünceli
kafasını.
Fakat Hera kurnazlık yapar, asıl
amacının aşk yapmak olmadığını söyler (İl, XIV, sf. 333):
Korkunç Kronosoğlu, ne biçim sözler
çıktı ağzından,
Yatağa yatıp sevişmemizi nasıl istersin?
İda dağının tepesinde göz göre göre?
Zeus’un başı çoktan dönmüştür
bile, savaşı unutur, sevgili karısının koynunda uykuya dalar. İşte tam bu
sırada denizler tanrısı Poseidon, bu durumdan faydalanıp Akhalara yardıma
gider. Savaşın kaderi, bu sayede Akhalardan yana değişir. Fakat çok geçmeden
kendine gelen Zeus, durumu fark edip yeniden kontrolü eline alır savaşın
kaderini belirler: Akhilleus savaşa girmediği müddetçe Akhalar
kazanamayacaktır. Akhilleus’un can dostu Patroklos savaşa girecek, Hektor onu
öldürecek, buna kızan Akhilleus da savaşa katılacak ve Hektor’ u öldürecektir.
Kıl kadar vazgeçmem öfkemden,
Başka bir ölümsüzü bırakmam Danaolara
yardıma
Önce Peleusoğlunun dileği gelmeli
yerine,
Söz verdim bir kez başımla işmar ettim
Tanrıça Thetis sarılmıştı dizlerime
Yalvarmış yakarmıştı, demişti Akhilleus’
a saygı göster. (İl, XVI, sf. 340)
Destan Zeus’un söylediği gibi, Hektor’un
ölümüyle son bulur.
SAVAŞI ETKİLEYEN KADIN FİGÜRLERİ
Truva savaşını başlattığı rivayet
olunan nedenler incelendiğinde, genel olarak hepsinde bir “kadın” parmağı
dikkat çeker. Destanda belirtilmeyen fakat savaşın çıkma nedeni olarak
gösterilen güzellik yarışması, hem tanrıçaların saflarını belirler, hem de
savaşa neden olan asıl eylem yani “Helene ve Paris aşkı” nın ilk nüvelerini verir.
Paris’in en güzel tanrıça olarak Aphrodite’i seçmesiyle, Aphrodite savaşta
tarafını Truvalılar olarak belirler, çünkü Paris Truva Kralı Priamos’un oğludur
ve bu seçimle Paris, yeryüzünün en güzel kadını Helene ile ödüllendirilmiştir.
Aphrodite, siyasi bir amaç gütmez, tek isteği yeryüzünün en güzel iki insanını
birleştirmektir. Fakat onun bu eylemi Truva savaşını başlatan neden olur.
Hera’nın Üç güzeller yarışmasında
birinciliği kazanamaması, onun Paris’e ve Troya’ya dinmez kininin bir
nedenidir(Erhat, 2004, sf. 137). Bunun yanı sıra Hera, üç büyük kenti gözü gibi
sakınır; bunlar Akha topraklarına aittir (İl, IV, 130):
Doğru, üç kent var benim gözbebeğim.
Argos, Sparta, uçsuz bucaksız Mykene.
Hera, Troya’nın yenilmesi için
yıllarca uğraşmış, didinmiştir. Onunki aynı zamanda bir ırk, bir memleket
davası gözettiğindendir (Erhat, 2004, sf. 42). Savaşın seyri Truvalılardan yana
değiştiği an, dişiliğini kullanıp Zeus’u baştan çıkarır, Akhaların öne
geçmesini sağlar.
Athena en başından beri Akhaların
tarafını tutar ve bu savaşta önemli bir yere sahiptir. Yunanlıları destekler,
kahramanlıklarıyla övünür, bir çok Akha yiğidini üstün görüp sever. Çünkü
Athena savaş tanrıçasıdır ve İlyada destanında Homeros Akhaları “yiğit, savaşçı ve güçlü” olarak anlatmıştır,
insancıllık ve iyi niyet ise Troyalılara bahşedilmiştir. Akhalar, daha katı,
sert ve savaşmaya hazır kişilerdir. Troya Kralı Priamos, oğlunun baş belası
aşkı Helene’ye “sevgili gelinim” diye hitap eder, Paris, savaşçı bir ruha
kesinlikle sahip değildir, belki tek kahraman Hektor’dur, ama o da Akha
ordusunun savaşçısı Akhilleus’tan daha güçlü değildir. Neticede, destan Akha
yiğitlerinin savaşçı ruhunu, kahramanlıklarını anlatmasıyla, bir bakıma Atina
kentine ismini veren tanrıça Athena’nın karakterini de yansıtmaktadır.
Destanın gidişatını etkileyen bir
diğer tanrıça, Akhilleus’un annesi Thetis’tir. Savaşın çıkış noktası olan
güzellik yarışması onun düğününde gerçekleşmiştir. Fakat bunun dışında, Thetis,
Zeus’ un kıramayacağı bir tanrıçadır, onu ölümden kurtarmıştır. Günün birinde
Hera, Poseidon ve Athena, Zeus’u zincire bağlarlar. Thetis Yüz kollu devlerden
birini getirir ve Zeus’u kurtarır(Erhat, 2004, sf. 286). Akhilleus,
Agamemnon’un kendi rehinesini çalmasına sinirlenip, annesini Zeus’a yollar;
Zeus Thetis’in yaptığı iyiliğinin karşılığında, Akhilleus savaşmadığı müddetçe
Yunanlıların savaşı kazanmasını önleyecektir. Zeus Thetis’i kıramaz ve savaşın
gidişatı, Thetis’in bu dileğiyle uzun bir süre Troyalıların lehine ilerler.
Hatta Zeus bir bakıma, Thetis için kendi safını da bir süreliğine Troyalılardan
yana belirlemiş olur. Bu durumda da Athena ve Hera ile sık sık çatışırlar.
Yeryüzünün en güzel kadını olan
Helene, Troya Savaşında rol oynayan tek ölümlü kadındır. Güzelliği başına bela
olmuştur, bahsi geçen güzellik yarışmasının bir ödülüdür. Aslında hiçbir şey
onun isteği doğrultusunda gelişmez. Yaptıklarını hep büyük bir pişmanlık ve
utançla anar. Destanın pasif bir karakteridir fakat aynı zamanda savaşın çıkış
noktasıdır. Onu bu noktaya taşıyan ise aşk ve güzellik tanrıçası Aphrodite’dir.
Başta da belirttiğimiz gibi,
Troya savaşı sadece krallar değil aynı zamanda Tanrılar savaşıdır ve bu savaşta
“kadın” önemlidir. Hem çıkış noktası, hem ilerleyişi hem de sonuçlanmasında
kadınların rolü oldukça fazladır. Destanın tanrıçaları, tuttukları tarafın
kazanması için ellerinden geleni yaparlar.
ODYSSEUS’UN DÖNÜŞ YOLCULUĞU
İlyada destanı, konusunu Troya
Savaşından alır, savaş sonrası evine dönemeyen Odysseus’un maceraları ise
Odysseia destanının konusu olur. Tıpkı İlyada destanında olduğu gibi, Odysseia
destanında da kadınların rolü oldukça fazladır. Onu yıllarca yanlarında tutan
tanrıçalar Kirke ve Kalypso, zorlu fırtınadan kurtulmasında yardımcı olan deniz
tanrıçası İno, Phaiak prensesi Nausikaa, Odysseus’un yıllarca özlemini çeken
karısı Penelopeia ve her iki destanda da adı sıkça geçen Athena.
ODYSSEUS’UN KADINLARI
Troya savaşı sonrası, Odysseus’un
on iki gemiden oluşan filosu, fırtına nedeni ile Trakya’da Kikonların ülkesine
çıkar, burada altı adamını kaybeden Odysseus, oradan Lotos yiyenlerin ülkesine,
oradan da tepegözler iline geçip, bir mağaraya yerleşirler. Mağarasına gelen
tepegöz, buradaki yabancıları teker teker yemeye koyulur, fakat Odysseus,
Tepegözü sarhoş edip tek gözünü kör ederek oradan kurtulur, bu eylemiyle
Denizler Tanrısı Poseidonun bütün nefretini üzerine çeker çünkü Tepegöz
Poseidon’un oğludur. Tekrar yola çıkan tayfa Aiolos’un adasına varır. Buradan
ayrılışı ve sonrasında uğradıkları Telepylos limanında dev yamyamların
saldırısının ardından nihayet büyücü Kirke’nin toprağı olan Aiaie adasına
varırlar (Erhat, 2004, sf. 225). Kirke destanda “insan sesli korkunç tanrıça”
olarak adlandırılır, Odysseus’un bütün arkadaşlarını domuza çevirir (Od. X, sf.
187):
Verdi onlara bu içkiyi, onlar da hemen
diktiler,
Onlar diker dikmez içkiyi, Kirke hepsine
değneğiyle vurdu
Ve kapattı yoldaşlarımı domuz ağılına.
Şimdi onlar tıpkı domuza benzemişlerdi
Başları ve sesleri, kıllaır ve
gövdeleriyle,
Ama akıl vardı içlerinde gene eskisi
gibi.
Kirke, Odysseus’un Tanrı
Hermes’ten aldığı akılla kendisini yenmesine hayran kalır, Odysseus’un
güzelliğine, gücüne ve aklına vurulur, onu koynuna alır, arkadaşlarını da
yeniden insan kılığına çevirir. Odysseus Kirke ile bir yıl geçirir, Kirke ona
aşıktır, bütün kalbiyle onun kocası olmasını istemektedir.
(Kirke & Odysseus)
Fakat sonunda Odysseus’u ülkesine
göndermeye razı olur. Dönüş yolunu bilici Teiresias bilmektedir. Kirke onun
ruhunu bulması için Odysseus’u ölüler ülkesine gönderir. Odysseus bu işi
başardıktan sonra tekrar Kirke’nin yanına döner. Kirke, ona karşısına çıkacak
tehlikeleri sayar. Bunlara uyarak hareket eden Odysseus, başına gelebilecek
tehlikelerden büyücü tanrıça Kirke sayesinde kurtulmuş olur.
Odysseus’un macera dolu
yolculuğunda bir sonraki durağı, Kalypso adasının Nympha’sı Kalypso’dur.
Kalypso da Kirke gibi Odysseus’u derinden sever ve onu yedi sene yanında tutar.
Odysseus ise vatanının ve güzel karısı Penelopeia’nın hasretiyle yanıp
tutuşmaktadır.
(Kalypso & Odysseus)
Onun bu ızdırabına dayanamayan
Athena, Zeus’a Odysseus’un yurduna dönmesine izin vermesi için yalvarır. Zeus
kızını dinler ve Hermes’i Kalypso’yu ikna etmesi için adaya gönderir.
Kalypso’nun ilk tepkisi elbette öfke olur, tanrıları onu kıskanmakla suçlar.
Fakat sonunda razı olur ve ona bir sal yapmasında yardım edip uğurlar (Od. V,
sf. 116):
Kalypso uğurladı Odysseus’u adadan
beşinci günü,
Onu yıkamış urbalar giydirmişti güzel
kokulu.
Bir tulum siyah şarap vermişti yanına,
Daha büyük bir tulum dolusu da su,
Koymuştu kumanyayı bir meşin torbaya,
Her türlü yiyecek vermişti bol bol.
Ardından uğurlu tatlı bir yel saldı
Odysseus da sevinç içinde açtı rüzgara
yelkeni.
Odysseus denizde ilerlerken,
Poseidon onu görür ve azgın dalgalarla onun salını parçalar. Onu gören deniz
Tanrıçası İno, ona yardım eder ve büyülü bir şal verir (Od. V, sf. 118):
Al şu tanrısal yaşmağı vereyim sana,
Göğsünün altına dola onu,
Ne acı var artık, korkma, ne ölüm.
Ama değdiği zaman karaya ellerin,
Onu çöz, at şarap rengi denize, uzağa,
Atar atmaz da dön gerisin geri.
Odysseus tanrıçanın sayesinde bu
fırtınadan kurtulur ve yolu Phaiakların toprağına düşer. Burada yorgun düşmüş
bir haldeyken Phaiak prensesi Nausikaa ile karşılaşır. Nausikaa da tıpkı diğer
tanrıçalar gibi Odysseus’a gönlünü kaptırmıştır (Od. V, sf. 132)
Ne olur böylesine bir gün kocam desem,
Kalsa burada, otursa bizim yanımızda.
Nausikaa Odysseus’a yardım eder,
ailesinin yanına götürür, evinde ağırlar. Fakat çok geçmeden gerçeği anlar ve
düş kırıklığına uğrar; Odysseus’un asıl amacı ülkesine dönüp sevgili karısı
Penelopeia’ya kavuşmaktır. Phaiaklar onun öyküsünü dinledikten sonra bir
gemiyle memleketi İthake’ye bırakırlar fakat dönüşte Poseidon’un gazabına
uğrayan gemi taşa döner.
Odysseus yıllar süren
mücadelesini memleketi ve sadık karısı Penelopeia için verir. Penelopeia yirmi
yılı aşkın bekleyişinde hiçbir erkeği kabul etmemiş, evlenmemek için ayak
diremiştir, bu hareketiyle evlilikte sadakatin ve sevginin simgesi haline
gelmiştir. Odysseia destanı, Penelope’nin talipleri yüzünden çektiği çilelerle
başlar. Dul kaldığı için biriyle evlenmesi gerektiğini düşünen İthakeliler,
Odysseus’un sarayını sarmış, varı yoğunu yağmalamaya başlamıştır. Penelopeia,
kayınpederinin kefenini dokumaktadır, bu dokuma bitince taliplerden biriyle
evleneceğini bildirir. Fakat gündüzleri ördüğü dokumayı geceleri sökmekte, bu
şekilde zaman kazanmaktadır. Penelopeia ve Odysseus’un oğulları Telemakhes de
bu taliplerle artık başa çıkamaz hale gelir ve babasının izini sürmek için yola
çıkar. Odysseus destanı Telemakhes ve Odysseus’un serüvenlerinden oluşur. Telemakhes’e
bu serüveninde arkadaşlık eden ise, İlyada destanının savaşçı tanrıçası
Athena’dır.
Athena, bütün yolculuğu boyunca
Telemakhes’e yardımcı olur. Önce Taphoslu Mentes kılığına girip onu babasının
izini bulması konusunda onu uyarır. Arkasından Odysseus’un eski dostu Mentor
kılığına girip Telemakhes’le birlikte yola çıkar. Athena, Odysseus’a da
Phaiakların adasına düştüğünde bir Phaiak kızı kılığına girip yardım eder. Ayrıca
Zeus’a da Odysseus’un kurtulması için yalvarmıştır.
Odysseus en sonunda yıllarca hasretini çektiği karısı
Penelopeia’ya kavuşur. Fakat eşinden ayrı kaldığı bu süre zarfında ona birçok tanrıça yoldaşlık etmiştir. Tanıdığı bütün kadınlar
onu derinden severler. Önce tanrıça Kirke, ardından Kalypso Odysseus için yanıp
tutuşmuşlar, fakat büyük aşklarına rağmen ona dönüş yolculuğunda yardımcı
olmuşlardır. Ardından tanıdığı deniz tanrıçası İno ile aralarında bir aşk
macerası olmamış fakat Odysseus bu tanrıçadan da yardım görerek Poseidon’un
öfke dolu dalgalarından kurtulmuştur. Yolu Phaiak kentine düşen Odysseus burada
tanıştığı ve kendine yardım eden Phaiak prensesiyle de bir gönül işine girer,
Nausikaa’da ona gönül veren kadınlardan biri olarak destanda yerini alır.
Odysseus kendisine aşık olan bu kadınlar sayesinde bir çok tehlikeden kurtulur.
Hem İlyada hem Odysseia destanlarında büyük öneme sahip
kadın tanrıça Athena’dır ki bu boşuna değil gibidir. İlyada ve Odysseia destanları Athena’nın iki birbirinden farklı fakat birbirini tamamlayan yüzünü ortaya koyar. Zira Athena savaş tanrıçasıdır, İlyada’da Yunanlıları destekler; diğer yandan zeka ve bilgelik tanrıçasıdır, Odysseia'de
Odysseus ve oğlu Telemakhes’e çeşitli kılıklara girerek yardım eder. Bu iki
destan bir araya gelince Atina’nın en önemli tanrıçası Athena’nın Olympos’taki
tanrılar arasındaki yerini ve karakterini belirlerler.
KAYNAKÇA
Erhat, A. Mitoloji Sözlüğü, Remzi Kitabevi, 2004.
Homeros, İlyada (çev. Azra Erhat, A. Kadir), Can Yayınları,
2005.
Homeros, Odysseia (çev. Azra Erhat, A. Kadir), Can
Yayınları, 2006.
İNTERNET KAYNAKLARI
